Granat na Cyprze. Owoc szczęścia, płodności i obfitości

Granat na Cyprze jest czymś więcej niż jesiennym owocem wypełnionym czerwonymi pestkami. Przez pokolenia towarzyszył mieszkańcom wyspy podczas narodzin, ślubów, prac rolniczych i obrzędów związanych z pożegnaniem zmarłych. Mnogość nasion uczyniła go symbolem płodności, dostatku i pomyślności.

Owoce granatowca dojrzewają od sierpnia do listopada. We wrześniu coraz częściej można zobaczyć je w sklepach, na targach oraz na drzewach rosnących w cypryjskich ogrodach. Ich znaczenie nie ogranicza się jednak do kuchni. Granat łączy na wyspie starożytne mity, chrześcijańskie obrzędy i dawne rodzinne zwyczaje.

Granat na Cyprze był owocem szczególnym

Granatowiec należy do roślin uprawianych na wyspie od bardzo dawna. O cypryjskich granatach wspominali dawni podróżnicy, a w XIX wieku owoce były przedmiotem handlu z sąsiednimi krajami.

Szczególnie ceniono granaty pochodzące z regionu Famagusty. Część zbiorów transportowano drogą morską między innymi do Egiptu.

Znaczenie granatu wynikało jednak nie tylko z jego smaku i możliwości przechowywania. Najważniejsza była symbolika licznych nasion ukrytych wewnątrz jednego owocu.

Nowożeńcy rozbijali granat przed domem

Jednym z najbardziej charakterystycznych dawnych zwyczajów było rozbijanie granatu po ceremonii ślubnej.

Owoc rzucano przy wejściu do domu nowożeńców. Po uderzeniu pękał, rozsypując wokół dziesiątki czerwonych nasion. Symbolizowały one płodność, liczne potomstwo, dostatek i pomyślność nowej rodziny.

Znaczenie tego gestu było bardzo czytelne. Jeden owoc skrywał setki nasion, dlatego kojarzono go z obfitością i rozwojem rodziny.

Oficjalne cypryjskie materiały poświęcone kulturowej trasie Afrodyty również wymieniają granat jako tradycyjny symbol płodności związany z dawnymi obrzędami weselnymi.

Według legendy granatowiec zasadziła Afrodyta

Cyprus Food Museum przywołuje przekaz starożytnego autora Atenajosa. Według opisanej przez niego tradycji granatowiec miał być jedynym drzewem zasadzonym na Cyprze przez samą Afrodytę.

Nie jest to oczywiście informacja botaniczna, lecz starożytny mit. Pokazuje jednak, jak silnie granat kojarzono z płodnością, kobiecością i życiem.

W świecie starożytnym owoc wiązano również z Herą i Ateną. Liczne nasiona sprawiały, że w naturalny sposób stawał się symbolem płodności, urodzaju i odradzającego się życia.

Sokiem z granatu smarowano usta noworodków

Dawne cypryjskie zwyczaje związane z granatem rozpoczynały się już przy narodzinach dziecka.

W regionie Pafos usta noworodka smarowano mieszanką soku z granatu, miodu i cukru. Wierzono, że dzięki temu dziecko będzie miało „słodki” charakter oraz wyrośnie zdrowe i szczęśliwe.

W innych miejscowościach przed rozpoczęciem karmienia piersią symbolicznie podawano dziecku kilka kropli soku z granatu.

Są to opisy dawnych wierzeń, a nie współczesne zalecenia dotyczące żywienia niemowląt. Pokazują jednak, jak mocno granat był związany z początkiem życia i życzeniem pomyślności.

Granat miał zapewniać obfite zbiory

Symbolika owocu obejmowała nie tylko życie rodzinne. W niektórych miejscowościach granaty wkładano do koszy z ziarnem wykorzystywanym podczas siewu.

Zawarte w owocu nasiona miały symbolicznie przenieść swoją obfitość na pola. Granat stawał się w ten sposób życzeniem dobrego plonu i zabezpieczenia przyszłych zbiorów.

Podobne znaczenie przypisywano mu w wielu kulturach basenu Morza Śródziemnego. Na Cyprze symbolika ta została jednak wyraźnie połączona z lokalnym rolnictwem, obrzędami weselnymi i życiem rodzinnym.

Ten sam owoc pojawiał się przy pożegnaniu zmarłych

Granat towarzyszył mieszkańcom wyspy także podczas obrzędów związanych ze śmiercią.

Jego pestki dodawane są do kollyva – potrawy z gotowanej pszenicy przygotowywanej podczas prawosławnych nabożeństw za zmarłych. Czerwony kolor pestek interpretowano jako symbol krwi osoby zmarłej.

Symbolika granatu prowadzi również do starożytnego mitu o Persefonie. Owoc łączył w nim świat żywych z podziemiem, a zarazem śmierć z ponownym odrodzeniem przyrody.

Jeden granat mógł zatem oznaczać jednocześnie: narodziny, płodność, obfitość, śmierć i odrodzenie.

Granaty pojawiają się w starożytnych mozaikach Pafos

Ślady znaczenia tego owocu odnajdujemy również w cypryjskiej archeologii.

Przedstawienia granatów można zobaczyć na starożytnych mozaikach w Nea Pafos, między innymi w Domu Dionizosa i Domu Aiona. Owoce stanowiły element dekoracji tworzonych przez mieszkańców wyspy wiele stuleci temu.

To szczególnie interesujące, ponieważ granatowce nadal rosną w ogrodach i sadach całego regionu Pafos. Ten sam owoc, który pojawiał się w dawnej sztuce, można dziś zobaczyć na gałęziach przy cypryjskich drogach i domach.

Nawet skórki granatu miały zastosowanie

Po zjedzeniu owocu skórki nie zawsze wyrzucano. Suszono je na słońcu, a następnie wykorzystywano do przygotowywania naturalnych barwników.

Mogły służyć do barwienia przędzy oraz elementów tradycyjnych strojów. Skórki moczone w occie wykorzystywali również szewcy, uzyskując ciemny barwnik stosowany przy produkcji skórzanego obuwia.

Granat jest kolejnym przykładem produktu wykorzystywanego dawniej niemal w całości. Cenne były pestki, sok, miąższ, a nawet twarda skórka.

Kwaśne granaty zastępowały cytryny

Granat miał także bardzo praktyczne zastosowanie w kuchni.

W miesiącach, w których brakowało cytryn, mieszkańcy niektórych wsi używali soku z kwaśnych odmian granatu jako zamiennika soku cytrynowego. Taki zwyczaj udokumentowano między innymi w Agios Amvrosios w regionie Kyrenii.

Słodkie odmiany spożywano bezpośrednio lub wykorzystywano do przygotowania napojów. Pestki mogły trafiać do potraw, deserów i obrzędowej kollyvy.

Dzisiaj granat najczęściej jemy samodzielnie albo dodajemy do sałatek i deserów. Dawniej jego zastosowanie było znacznie szersze.

Kiedy dojrzewają granaty na Cyprze?

Cypryjskie granaty dojrzewają od sierpnia do listopada. Wraz z końcem lata owoce zwiększają rozmiar, stają się cięższe, a ich skórka przybiera kolor od żółtawego i różowego po intensywną czerwień.

Wrzesień i październik są więc dobrym momentem, aby wypatrywać granatów w ogrodach, sadach, na targach i półkach lokalnych sklepów.

Dojrzały owoc może długo pozostawać na drzewie. Trzeba jednak uważać, ponieważ zbyt późno zebrane granaty zaczynają pękać, odsłaniając znajdujące się wewnątrz pestki.

Warto wiedzieć

Dojrzałości granatu nie należy oceniać wyłącznie po czerwonym kolorze. Poszczególne odmiany różnią się barwą skórki, a niektóre dojrzałe owoce pozostają jaśniejsze.

Jeden owoc towarzyszący całemu życiu

Niewiele owoców zgromadziło wokół siebie tak wiele znaczeń.

Granat pojawiał się przy narodzinach dziecka, podczas ślubu, przy siewie i na stole. Towarzyszył także nabożeństwom za zmarłych, znalazł miejsce w starożytnych mozaikach, a według legendy był związany z samą Afrodytą.

Dlatego granat na Cyprze jest czymś więcej niż sezonowym owocem. To symbol płodności, dostatku i odradzającego się życia – od jego początku aż po koniec.

Źródła: Cyprus Food Museum, Deputy Ministry of Tourism – Visit Cyprus.