Tsiattista na Cyprze. Pojedynki na rymy, które trafiły na listę UNESCO

Tsiattista na Cyprze to jedna z najbardziej niezwykłych tradycji słownych wyspy. Dwóch poetów staje naprzeciwko siebie i bez przygotowanego wcześniej tekstu odpowiada sobie rymowanymi wersami. Liczą się refleks, dowcip, znajomość cypryjskiego dialektu i umiejętność błyskawicznego ułożenia celnej odpowiedzi.

Nie jest to folklor odtwarzany wyłącznie dla turystów. Tsiattista przez pokolenia towarzyszyły weselom, jarmarkom i publicznym świętom. W 2011 roku zostały wpisane na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO.

Czym są tsiattista?

Najprościej można je opisać jako poetycki pojedynek na żywo.

Jeden uczestnik układa rymowaną wypowiedź, a jego przeciwnik musi niemal natychmiast odpowiedzieć w podobnej formie. Nie chodzi jednak o przypadkowe zestawianie słów.

Dobry tsiattistis, czyli wykonawca tej tradycji, powinien znać grecki dialekt cypryjski, lokalną poezję ludową i zasady jej rytmu. Potrzebuje również bogatego słownictwa, wyobraźni oraz odporności na presję czasu.

Odpowiedź musi pasować do wypowiedzi przeciwnika. Powinna być poprawna rytmicznie, logiczna i celna. Największe uznanie publiczności zdobywają wersy dowcipne, zaskakujące albo takie, które skutecznie odwracają wcześniejszy żart przeciwko jego autorowi.

To pojedynek, a nie recytacja

Najpopularniejszą odmianą jest tsiattista tou paliomatou, czyli forma o wyraźnie konkursowym i zaczepnym charakterze.

Uczestnicy tworzą kolejne wersy jako bezpośrednią odpowiedź na to, co przed chwilą powiedział rywal. Najczęściej wykorzystywany jest tradycyjny piętnastozgłoskowiec, chociaż spotyka się również formy o innej liczbie sylab.

Najważniejsza pozostaje improwizacja. Wykonawca nie może nauczyć się wcześniej całej wypowiedzi, ponieważ nie wie, jak zaatakuje go przeciwnik.

Musi stworzyć odpowiedź tu i teraz.

Publiczność jest częścią pojedynku

Tsiattista wykonywano podczas wesel, festynów, jarmarków i innych dużych zgromadzeń. Publiczność nie była tylko biernym obserwatorem.

Reagowała śmiechem, oklaskami i okrzykami. Zachęcała uczestników do kontynuowania rywalizacji i natychmiast oceniała jakość każdej odpowiedzi.

Jeden poeta rzucał żartobliwy albo złośliwy wers. Drugi próbował odpowiedzieć czymś jeszcze lepszym. Jeżeli riposta szczególnie spodobała się widzom, presja na przeciwnika natychmiast rosła.

Tsiattista łączą więc elementy poezji, humoru, przedstawienia i publicznego pojedynku. Wszystko dzieje się na żywo, a reakcja zgromadzonych osób jest częścią całego widowiska.

Skrzypce i lutnia pomagają utrzymać rytm

Poetyckim pojedynkom często towarzyszy muzyka. Tradycyjny akompaniament tworzą przede wszystkim skrzypce oraz cypryjska lutnia.

Instrumenty pomagają utrzymać rytm, ale również budują napięcie. Poeta nie może odpowiedzieć dowolnym zdaniem. Musi zmieścić myśl w określonej konstrukcji, zachować rytm i znaleźć odpowiedni rym.

Jednocześnie jego wypowiedź powinna mieć sens i odnosić się bezpośrednio do słów przeciwnika.

To właśnie połączenie improwizacji, poezji i muzyki sprawia, że tsiattista są znacznie trudniejsze, niż mogą wyglądać z perspektywy publiczności.

Nie wszystkie tsiattista są walką

Najbardziej widowiskowe pozostają pojedynki, jednak cypryjska tradycja obejmuje także inne odmiany improwizowanej poezji.

Tsiattista mogą dotyczyć miłości, życia pasterzy, codziennych problemów, relacji społecznych, a nawet polityki. Ta sama forma służyła więc nie tylko żartobliwej rywalizacji.

Pozwalała komentować wydarzenia, opowiadać o uczuciach i wyrażać opinie dotyczące lokalnej społeczności.

Dzięki temu tsiattista są źródłem wiedzy nie tylko o języku, ale również o życiu i sposobie myślenia kolejnych pokoleń mieszkańców wyspy.

Cypryjski dialekt ma ogromne znaczenie

Tsiattista są mocno związane z greckim dialektem cypryjskim. To właśnie lokalna odmiana języka dostarcza charakterystycznego słownictwa, brzmienia i rytmu potrzebnego podczas improwizacji.

Osoba znająca wyłącznie standardową grekę może mieć problem ze zrozumieniem części pojedynku. Trudność zwiększają gry słowne, dawne wyrażenia, lokalne powiedzenia oraz tempo, w jakim padają kolejne odpowiedzi.

Dzięki temu tradycja zachowuje bardzo lokalny charakter. Jest bezpośrednio związana ze sposobem mówienia i poczuciem humoru greckojęzycznych Cypryjczyków.

Dawniej dominowali starsi mężczyźni

Przez wiele lat większość znanych wykonawców stanowili starsi mężczyźni, często bez formalnego wykształcenia literackiego.

Umiejętności zdobywali poprzez słuchanie bardziej doświadczonych poetów, zapamiętywanie charakterystycznych konstrukcji i udział w lokalnych wydarzeniach. Wiedza była przekazywana przede wszystkim ustnie.

Z czasem w pojedynkach zaczęły pojawiać się również kobiety. To przykład tradycji, która stopniowo otwiera się na nowych wykonawców, nie tracąc swojej podstawowej formy.

Kataklysmos w Larnace i pojedynki poetów

Tsiattista są szczególnie mocno związane z Larnaką oraz obchodami Kataklysmos, jednego z najważniejszych cypryjskich świąt odbywających się na początku lata.

Materiały dokumentujące tradycję pokazują liczne pojedynki organizowane właśnie podczas Kataklysmos w Larnace. Duże święto zapewniało poetom szeroką publiczność, a mieszkańcom możliwość oglądania najlepszych improwizatorów w bezpośrednim starciu.

Konkursy podczas Kataklysmos odegrały również ważną rolę w podtrzymywaniu tradycji i prezentowaniu jej kolejnym pokoleniom.

Drugi cypryjski wpis na liście UNESCO

Tsiattista trafiły na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO w 2011 roku.

Był to drugi cypryjski wpis na tej liście. Dwa lata wcześniej, w 2009 roku, uznano tradycję wykonywania koronek Lefkaritika.

UNESCO zwróciło uwagę, że tsiattista dają lokalnej społeczności poczucie ciągłości i tożsamości. Ich ochrona może również zwiększać zainteresowanie podobnymi formami improwizowanej twórczości ustnej występującymi w innych częściach świata.

W działania służące zachowaniu tradycji zaangażowane są lokalne społeczności, instytucje państwowe oraz organizatorzy festiwali i programów edukacyjnych.

Cypryjski freestyle sprzed epoki mikrofonów

Tsiattista można ostrożnie porównać do współczesnego freestyle’u.

Dwóch ludzi staje naprzeciwko siebie. Jest publiczność, improwizacja, rytm, rymy i próba odpowiedzenia przeciwnikowi czymś jeszcze trafniejszym.

Muzyka, język i kulturowe znaczenie obu form są oczywiście inne. Sama zasada bezpośredniego pojedynku słownego brzmi jednak zaskakująco znajomo.

Nie trzeba znać historii literatury ani rozumieć każdego słowa w cypryjskim dialekcie, aby poczuć emocje towarzyszące chwili, w której uczestnik ma zaledwie kilka sekund na wymyślenie idealnej riposty.

Cypryjczycy pojedynkowali się na rymy długo przed tym, zanim podobne starcia zaczęto nazywać freestyle’em.

Źródła: UNESCO Intangible Cultural Heritage, Cyprus National Commission for UNESCO