Stare drzewa oliwne na Cyprze. Żywe pomniki liczące setki lat

Stare drzewa oliwne na Cyprze potrafią wyglądać tak, jakby ich potężne, poskręcane pnie pamiętały zupełnie inną wyspę. I rzeczywiście – niektóre okazy mają po kilkaset lat, a ich obwód przekracza 10 metrów. Są nie tylko zabytkami przyrody, ale również częścią historii lokalnego rolnictwa i kultury.

Cypryjski Departament Lasów wymienia wśród najbardziej niezwykłych okazów drzewa w Xyliatos i Anglisides. W opublikowanych przez departament materiałach ich wiek oszacowano na około 800 lat, a obwód pnia oliwki z Xyliatos na aż 12,8 metra.

Stare drzewa oliwne na Cyprze mają własną historię

Oliwka europejska jest jednym z najbardziej charakterystycznych drzew śródziemnomorskiego krajobrazu, ale na Cyprze jej związek z człowiekiem sięga znacznie dalej niż współczesne gaje.

Rządowy przewodnik gastronomiczny Republiki Cypryjskiej przytacza badania naukowców z Agricultural University of Athens, według których okolice Filii w rejonie Morphou należą do wyjątkowo starych obszarów związanych z uprawą oliwek. Początki tej działalności wskazywane są tam nawet na około 4800 r. p.n.e.

Archeologia potwierdza również bardzo długą historię produkcji oliwy. Na wyspie znajdowano pozostałości dawnych pras oliwnych, a oliwa była przez stulecia nie tylko produktem spożywczym, lecz również towarem handlowym.

W Xyliatos pień ma prawie 13 metrów obwodu

Jednym z najbardziej niezwykłych okazów opisanych przez Departament Lasów jest stare drzewo oliwne w Xyliatos.

Jego obwód podano jako 12,8 metra, a wiek oszacowano na około 800 lat. Drugie monumentalne drzewo znajduje się w Anglisides. Jego pień ma około 10,35 metra obwodu, a Departament Lasów również szacował jego wiek na około 800 lat.

Oznacza to, że gdyby te szacunki były dokładne, drzewa zaczęły rosnąć mniej więcej w średniowieczu.

Przez kolejne stulecia zmieniały się państwa, władcy, granice, sposoby uprawy ziemi i całe miejscowości.

A oliwki nadal rosły.

Warto wiedzieć

Oficjalne źródła nie zawsze podają identyczny wiek tych samych drzew. Departament Lasów szacował oliwkę w Anglisides na około 800 lat, natomiast aktualny portal Visit Cyprus podaje około 700 lat. W przypadku tak starych drzew należy więc mówić o wieku szacunkowym, a nie dokładnej dacie ich wykiełkowania.

Jedno z nich można zobaczyć przy Muzeum Oliwy

Monumentalne drzewo w Anglisides nie jest ukryte gdzieś na niedostępnym zboczu.

Rośnie na dziedzińcu Olive Museum, czyli Muzeum Oliwy. Oficjalny Visit Cyprus opisuje je jako jedno z najstarszych drzew oliwnych na wyspie i podaje jego szacowany wiek na około 700 lat.

W samym muzeum można zobaczyć dawne narzędzia związane ze zbiorem oliwek, przechowywaniem produktów oraz wytwarzaniem oliwy.

Dzięki temu stare drzewo nie jest tylko osobnym pomnikiem przyrody. Stoi obok przedmiotów pokazujących, w jaki sposób kolejne pokolenia mieszkańców wykorzystywały jego owoce.

Stara oliwka jest czymś więcej niż dużym drzewem

W 2017 roku naukowcy z Cyprus University of Technology oraz Agricultural University of Athens przeprowadzili badania genetyczne monumentalnych drzew oliwnych z różnych części wyspy.

Do poszukiwania okazów wykorzystywali między innymi rejestry Ministerstwa Rolnictwa i katalogi Departamentu Lasów. Wiele badanych drzew miało już status chronionych drzew monumentalnych.

Badanie wykazało coś szczególnie interesującego: część dawnych genotypów miała udział w powstaniu współczesnych cypryjskich odmian.

Stare drzewo jest więc nie tylko świadkiem historii.

Może przechowywać w swoich komórkach fragment historii rolnictwa, który nadal żyje w dzisiejszych gajach oliwnych.

Na wyspie nie ma tylko kilku takich okazów

Monumentalne oliwki można znaleźć w różnych miejscach.

Departament Lasów wskazywał między innymi grupy starych drzew w Anogyrze, Germasogeii i Pano Lefkarze. W samej Anogyrze opisano grupę 43 wiekowych oliwek, a w Germasogeii i Pano Lefkarze po 18.

Szczególny związek ze starymi drzewami ma również Paramali. Oficjalny Visit Cyprus opisuje wieś jako miejsce posiadające bardzo dużą liczbę wielowiekowych oliwek, które są elementem lokalnego dziedzictwa kulturowego. Stały się nawet inspiracją dla organizowanego tam Ancient Olive Tree Festival.

Z kolei Lythrodontas jest miejscowością, w której według Visit Cyprus znajduje się największe skupisko drzew oliwnych na wyspie.

Oliwka była jedzeniem, lekarstwem i surowcem

Dzisiaj najłatwiej skojarzyć drzewo oliwne z butelką oliwy stojącą w kuchni.

Dawniej lista zastosowań była znacznie dłuższa.

Oficjalne cypryjskie materiały gastronomiczne przypominają, że oliwa i oliwki były częścią codziennej diety, obrzędów religijnych i pielęgnacji ciała. Oliwę stosowano również w tradycyjnych środkach leczniczych, a drewno służyło do wykonywania przedmiotów użytkowych i dzieł rzemiosła.

Nic więc dziwnego, że tak stare drzewa przestawały być traktowane wyłącznie jako element gospodarstwa.

Stawały się częścią miejsca.

Drzewo, które przeżywa kolejne pokolenia

Najbardziej niezwykła w starych oliwkach nie jest nawet wielkość ich pni.

Jest nią czas.

Człowiek sadzi drzewo, zbiera z niego owoce, przekazuje ziemię dzieciom, a później wnukom. Domy są przebudowywane, drogi zmieniają przebieg, pojawiają się samochody i nowe miasta.

Drzewo może nadal stać w tym samym miejscu.

Dlatego wiekowych oliwek nie trzeba oglądać wyłącznie jak botanicznych rekordzistek.

To żywe fragmenty historii Cypru – historii, której część nadal każdej jesieni wydaje owoce.

Materiał opracowano na podstawie informacji Departamentu Lasów Republiki Cypryjskiej, Deputy Ministry of Tourism, oficjalnych publikacji Republiki Cypryjskiej oraz badań Cyprus University of Technology i Agricultural University of Athens.

Źródła

Departament Lasów Republiki Cypryjskiej, Deputy Ministry of Tourism – Visit Cyprus, Press and Information Office Republiki Cypryjskiej, Cyprus University of Technology, Agricultural University of Athens, PLOS ONE.