Mati na Cyprze. Dlaczego wszędzie widać niebieskie oko?

Mati na Cyprze to znacznie więcej niż popularny wzór umieszczany na breloczkach i pamiątkach. Niebieskie oko można zobaczyć w domach, samochodach, lokalach, na biżuterii oraz przy wejściach do budynków. Według tradycji ma chronić przed „złym okiem” – nieszczęściem wiązanym z zazdrością, nieżyczliwym spojrzeniem albo nadmiernym podziwem.

Zwyczaj nie ogranicza się do jednej społeczności czy religii. Zbiory etnograficzne poświęcone Cyprowi pokazują, że niebieskie szklane amulety były używane przez mieszkańców różnych wyznań. Noszono je przy sobie albo wieszano w domu, miejscu pracy i samochodzie.

Co oznacza mati?

Greckie słowo mati oznacza po prostu „oko”. W kontekście ludowych wierzeń odnosi się jednak do przekonania, że czyjeś spojrzenie może sprowadzić pecha, chorobę lub inne nieszczęście.

W cypryjskiej grece spotyka się również określenie kako mati, czyli „złe oko”. W tradycji tureckocypryjskiej funkcjonują podobne pojęcia związane ze szkodliwym spojrzeniem.

Nie zawsze musiała chodzić o osobę, która świadomie życzyła komuś źle. W tradycyjnym rozumieniu niebezpieczny mógł być nawet zbyt intensywny zachwyt.

Z tego powodu szczególnie ostrożnie podchodzono dawniej do chwalenia dzieci, urody, zdrowia czy powodzenia innych osób. Komplementowi mogły towarzyszyć słowa lub gesty, które miały symbolicznie ochronić chwaloną osobę przed niezamierzonym „złym okiem”.

Dlaczego oko jest niebieskie?

Najbardziej rozpoznawalną formą amuletu jest szklany krążek z koncentrycznymi okręgami przypominającymi źrenicę i tęczówkę. Dominuje w nim intensywny błękit, uzupełniony zazwyczaj bielą, jasnym niebieskim i czernią.

W greckojęzycznej tradycji Cypru podobne paciorki określano między innymi jako ammatopetra, natomiast w tradycji tureckocypryjskiej jako göz daşı.

W internecie można znaleźć wiele wyjaśnień dotyczących pochodzenia niebieskiego koloru. Część z nich przedstawiana jest jednak jako pewnik bez odpowiednich źródeł.

Materiały etnograficzne dobrze dokumentują samo używanie niebieskich szklanych paciorków. Znacznie trudniej wskazać jedną, bezsporną przyczynę historyczną, dla której właśnie ten kolor stał się dominujący.

Mati jest starsze niż sklepy z pamiątkami

Dzisiaj niebieskie oko jest jednym z najpopularniejszych motywów sprzedawanych turystom. Można znaleźć je na bransoletkach, breloczkach, magnesach, zawieszkach do samochodu i dekoracjach ściennych.

Łatwo więc uznać je za produkt stworzony głównie z myślą o wakacyjnych zakupach. Tymczasem zwyczaj jest znacznie starszy niż współczesny przemysł pamiątkarski.

Zbiory etnograficzne dokumentują używanie takich amuletów w domach i miejscach pracy. Symbol nadal funkcjonuje także poza turystyką – pojawia się w samochodach, na ubraniach, w dziecięcych wózkach oraz na przedmiotach codziennego użytku.

Dla jednych jest rzeczywistym zabezpieczeniem przed zazdrością. Dla innych pozostaje rodzinną tradycją albo po prostu ozdobą.

Ochrona przed złym okiem podczas wesela

Jednym z najciekawszych przykładów są tradycyjne cypryjskie zwyczaje weselne.

Cyprus National Commission for UNESCO opisuje rytuał kapnisman, czyli okadzanie pary młodej. Jednym z jego znaczeń była ochrona nowożeńców przed złym okiem.

Podobną funkcję przypisywano czerwonej chuście lub pasowi wiązanemu wokół talii panny młodej i pana młodego. Czerwony materiał miał znaczenie ochronne, a trzykrotne owinięcie go wokół ciała wiązano między innymi z odpędzaniem złego spojrzenia.

Pokazuje to, że obawa przed zazdrością nie była przypadkowym przesądem pojedynczych osób. Stanowiła element obrzędów towarzyszących najważniejszym momentom życia całej społeczności.

Co na temat złego oka mówi Kościół?

Granica pomiędzy religią a zwyczajami ludowymi nie zawsze jest wyraźna.

W tradycji prawosławnej funkcjonuje pojęcie vaskania, odnoszące się do złego wpływu wiązanego z zazdrością. Istnieją również modlitwy odmawiane w związku z obawą przed takim oddziaływaniem.

Nie oznacza to jednak, że niebieski szklany amulet jest symbolem kościelnym. Mati należy przede wszystkim do sfery tradycji ludowej, a magicznych przedmiotów nie traktuje się jako zamiennika modlitwy.

W praktyce dawne wierzenia i religijność od pokoleń przenikały się w codziennym życiu. Ktoś może więc należeć do Kościoła prawosławnego, znać przekonanie o „złym oku”, a jednocześnie nosić niewielką zawieszkę z mati jako rodzinny zwyczaj.

Zazdrość była ważniejsza niż magia

Społeczny wymiar zwyczaju jest równie istotny jak przypisywane mu nadprzyrodzone działanie.

„Złe oko” najczęściej wiązano z zazdrością. Obawiano się nie tylko jawnej niechęci, lecz również sytuacji, w której ktoś zazdrościł drugiej osobie zdrowia, urody, majątku, dzieci albo powodzenia.

Amulet miał być symboliczną ochroną przed takim spojrzeniem. Przypominał również, że nadmierne chwalenie się szczęściem może wywołać niepożądaną uwagę innych.

Podobne wierzenia występują w wielu krajach śródziemnomorskich i na Bliskim Wschodzie. Na Cyprze połączyły się jednak z lokalnymi rytuałami rodzinnymi, tradycjami weselnymi oraz codziennym życiem obu głównych społeczności wyspy.

Czy Cypryjczycy nadal wierzą w mati?

Nie ma jednej odpowiedzi.

Dla części osób mati jest prawdziwym amuletem ochronnym. Dla innych tradycją odziedziczoną po rodzicach i dziadkach. Kolejni traktują niebieskie oko wyłącznie jako dekorację albo symbol kojarzący się z Cyprem.

Badania antropologiczne pokazują jednak, że nawet osoby, które nie znają już dokładnie dawnych rytuałów, mogą powtarzać ich fragmenty na podstawie rodzinnych opowieści i przyzwyczajeń.

To może tłumaczyć, dlaczego symbol nie znika. Jego znaczenie zmienia się wraz z kolejnymi pokoleniami, ale pozostaje natychmiast rozpoznawalne.

Turysta widzi pamiątkę. Sprzedawca popularny produkt. Starsza osoba może dostrzegać ochronę, a antropolog ślad dawnego systemu wierzeń.

Osoba nosząca niewielką bransoletkę z niebieskim oczkiem może natomiast powiedzieć po prostu: „Tak na wszelki wypadek”.

Źródła: Cyprus National Commission for UNESCO, Church of Cyprus, Volkskundemuseum Wien, University of St Andrews, University of Cyprus