Kozy na Cyprze. Dlaczego tak pewnie chodzą po skałach?

Kozy na Cyprze potrafią pojawić się w miejscach, które z ludzkiej perspektywy wyglądają niemal niedostępnie. Strome zbocza i skalne półki nie są jednak dla nich czymś niezwykłym – budowa racic i sposób poruszania się pomagają im zachować stabilność nawet na bardzo nierównym terenie.

Na zdjęciu przesłanym redakcji jasna koza wygląda zza skały tak, jakby niemal zawisła nad urwiskiem. W rzeczywistości zwierzę znajduje się na skalnej półce, a jego pozornie ryzykowna pozycja dobrze pokazuje zdolności, dzięki którym kozy świetnie radzą sobie w górzystym i skalistym krajobrazie.

Dlaczego kozy na Cyprze tak dobrze radzą sobie na skałach?

Sekret zaczyna się od racic. Są one rozdzielone na dwie części, które mogą w pewnym zakresie poruszać się względem siebie i dopasowywać do nierówności podłoża. Od spodu znajdują się bardziej miękkie i elastyczne powierzchnie, które zwiększają tarcie, podczas gdy twardsze części racicy pomagają oprzeć się o niewielkie występy skalne.

Badania biomechaniki ruchu pokazują również, że podczas poruszania się po pochyłościach kozy dostosowują pracę kończyn i stawów do nachylenia terenu. Nie chodzą więc po stromym zboczu dokładnie tak samo jak po płaskiej powierzchni – ich sposób poruszania się zmienia się wraz z warunkami.

Do tego dochodzi stosunkowo lekka budowa ciała, dobra równowaga i naturalna zwinność. Dzięki temu skalna półka, która człowiekowi może wydawać się zdecydowanie za wąska, dla kozy nie musi być niczym szczególnym.

Kozy pojawiły się tu ponad 10 tys. lat temu

Obecność kóz na wyspie nie jest wyłącznie elementem współczesnego krajobrazu. Jej historia sięga neolitu.

Badania archeologiczne stanowiska Shillourokambos wskazują na obecność kóz już około 8500–8000 r. p.n.e. Był to okres, kiedy na Cyprze rozwijały się jedne z najwcześniejszych społeczności rolniczych i hodowlanych.

Ma to szczególne znaczenie, ponieważ Cypr jest wyspą. Badania nad początkiem hodowli wskazują, że należał do pierwszych miejsc poza naturalnym obszarem występowania przodków zwierząt gospodarskich, do których ludzie transportowali owce i kozy.

Oznacza to, że związek ludzi i kóz na Cyprze trwa od ponad dziesięciu tysięcy lat.

Nie wszystkie kozy na Cyprze są takie same

Współczesna hodowla obejmuje różne rasy i ich krzyżówki. Oficjalna europejska dokumentacja dotycząca Halloumi wymienia m.in. lokalne kozy Machaira i Pissouri oraz cypryjski typ kozy damasceńskiej.

Historia tej ostatniej jest szczególnie interesująca. Koza damasceńska została sprowadzona na wyspę w latach 30. XX wieku. Wieloletni program hodowlany sprawił jednak, że miejscowa populacja uzyskała cechy odróżniające ją od populacji, z której pierwotnie pochodziła. Komisja Europejska wskazuje w dokumentacji Halloumi właśnie na rozwój cypryjskiego typu tej rasy.

Nie oznacza to oczywiście, że każdą kozę spotkaną podczas wycieczki można łatwo przypisać do konkretnej rasy. Samego zwierzęcia widocznego na naszym zdjęciu nie należy identyfikować wyłącznie na podstawie wyglądu.

Warto wiedzieć

Kozy są obecne na Cyprze od ponad 10 tys. lat, ale koza damasceńska została sprowadzona na wyspę dopiero w XX wieku. Dzisiejsza hodowla łączy więc bardzo starą tradycję z dużo młodszymi programami selekcji zwierząt.

Na wyspie nadal żyją setki tysięcy kóz

Kozy nie są jedynie sympatycznym elementem krajobrazu ani atrakcją spotykaną podczas wycieczek po górach.

W badaniu struktury gospodarstw rolnych i hodowlanych za 2023 r. Statistical Service of Cyprus odnotował 227 307 kóz. Było ich o 2,4 proc. mniej niż w poprzednim badaniu z 2020 r.

Ich znaczenie jest widoczne również w działalności Departamentu Rolnictwa, który prowadzi monitoring populacji zwierząt gospodarskich i zajmuje się zagadnieniami związanymi z hodowlą owiec i kóz, żywieniem oraz produkcją mleczarską.

Od kozy do Halloumi

Trudno mówić o znaczeniu kóz dla lokalnej gospodarki i tradycji bez wspomnienia Halloumi.

Aktualna unijna specyfikacja chronionej nazwy pochodzenia przewiduje wykorzystanie świeżego mleka owczego lub koziego, ich mieszanki oraz – w określonych warunkach – również mleka krowiego. Dokument podkreśla także związek mleka owczego i koziego z hodowlą prowadzoną na wyspie.

To właśnie tutaj dobrze widać, że kozy na Cyprze nie są tylko pozostałością dawnego sposobu życia. Od neolitycznych osad po współczesną produkcję jednego z najbardziej rozpoznawalnych produktów wyspy pozostają częścią lokalnej historii i gospodarki.

Skalna półka nie jest dla niej niczym niezwykłym

Fotografia kozy wyglądającej spokojnie zza skały może przede wszystkim wywoływać uśmiech. Kiedy jednak przyjrzymy się temu bliżej, za jednym zdjęciem kryje się historia licząca tysiące lat.

Kozy mają budowę racic ułatwiającą poruszanie się po nierównym terenie, potrafią dostosować sposób chodzenia do nachylenia podłoża, a człowiek sprowadził ich przodków na wyspę już w neolicie.

Dlatego koza siedząca wysoko na cypryjskiej skale wcale nie musi zastanawiać się, jak stamtąd zejść.

Prawdopodobnie znacznie bardziej zastanawia się nad tym człowiek stojący na dole.

Materiał opracowano na podstawie danych Statistical Service of Cyprus, dokumentacji Komisji Europejskiej dotyczącej Halloumi, materiałów Departamentu Rolnictwa oraz publikacji naukowych dotyczących archeologii Shillourokambos i biomechaniki ruchu kóz.