Czy na Cyprze jest pustynia? Wydmy Akrotiri mają ponad 50 tysięcy lat

Pustynia na Cyprze? Zdjęcia wykonane na półwyspie Akrotiri pod Limassol mogą sprawiać takie wrażenie. Piaszczyste wzniesienia, wiatr rysujący fale na powierzchni i niska roślinność powodują, że niektóre fragmenty wybrzeża przypominają krajobraz znacznie częściej kojarzony z Afryką niż ze wschodnią częścią Morza Śródziemnego.

Pustynią jednak nie są. To nadmorskie wydmy Akrotiri – część wyjątkowego systemu przyrodniczego obejmującego również słone jezioro, mokradła, solniska, trzcinowiska i plaże. Badania geologiczne wykazały, że rozwój zachodniego pola wydmowego rozpoczął się około 56,2 tys. lat temu.

„Pustynia” pod Limassol naprawdę istnieje

Określenie „Limassol desert” można spotkać w lokalnych materiałach, mediach społecznościowych i opisach półwyspu.

Chodzi przede wszystkim o piaszczyste tereny Akrotiri, szczególnie położone na południe od Lady’s Mile oraz w rejonie Button Beach i zachodniej części półwyspu.

Na miejscu krajobraz rzeczywiście może zaskakiwać.

Niektóre fragmenty są niemal pozbawione wysokiej roślinności. Wiatr przesuwa luźny piasek, tworząc kolejne grzbiety, zagłębienia i charakterystyczne fale.

Jeżeli odpowiednio wykadrujemy zdjęcie i nie pokażemy morza, można bez większego problemu przekonać kogoś, że zostało wykonane na pustyni.

Geolog powie: to nie jest pustynia

Pustynia to obszar definiowany przede wszystkim przez bardzo małą ilość opadów oraz wynikające z tego warunki klimatyczne.

Akrotiri takim obszarem nie jest.

To system wydm nadmorskich, który powstaje dzięki piaskowi dostarczanemu na wybrzeże, a następnie przenoszonemu przez wiatr w głąb lądu.

Na rozwój wydm wpływają między innymi:

• ilość dostępnego piasku,
• siła i kierunek wiatru,
• działanie fal,
• ukształtowanie terenu,
• zmiany poziomu morza,
• obecność roślinności zatrzymującej piasek.

Określenie „pustynia Akrotiri” jest więc efektownym lokalnym skrótem. Naukowo mówimy o polach wydmowych.

Ich prawdziwa historia okazuje się znacznie ciekawsza niż sama pustynna nazwa.

Zachodnie wydmy zaczęły się rozwijać około 56 tysięcy lat temu

W 2021 roku nauowcy Miltiadis Polidorou i Niki Evelpidou opublikowali szczegółowe badania dotyczące geomorfologii wydm Akrotiri.

Na półwyspie zidentyfikowali dwa duże pola wydmowe: zachodnie i wschodnie.

Najstarsza przebadana próbka z zachodniego pola dała wynik 56,2 tys. lat, z marginesem błędu wynoszącym 5,5 tys. lat. Nie oznacza to, że każde ziarenko piasku widoczne dziś na powierzchni leży tam od tak odległego czasu.

Wydmy przez tysiące lat przechodziły kolejne fazy powstawania, przemieszczania, erozji i ponownego gromadzenia osadów.

Wynik pokazuje jednak, że historia zachodniego systemu wydmowego rozpoczęła się już w późnym plejstocenie.

Nie istniały wtedy piramidy.

Nie było pierwszych miast.

Ludzie nie znali rolnictwa.

A piasek na Akrotiri już tworzył część krajobrazu, którego pozostałości możemy oglądać do dziś.

Jak naukowcy ustalili wiek piasku?

Do określenia wieku wykorzystano metodę OSL, czyli optycznie stymulowaną luminescencję.

Pozwala ona oszacować, kiedy ziarna minerałów – w tym przypadku kwarcu – zostały po raz ostatni wystawione na działanie światła przed przykryciem kolejnymi warstwami osadu.

Najprościej mówiąc, ziarna piasku gromadzą w sobie niewielki zapis oddziaływania naturalnego promieniowania. Po pobraniu próbki w odpowiednich warunkach naukowcy mogą zmierzyć sygnał i oszacować czas, który upłynął od zasypania ziaren.

Dzięki temu można badać wydmy, dawne plaże i inne osady, w których nie znajdują się materiały nadające się do zastosowania bardziej znanego datowania radiowęglowego.

Morze znajdowało się około 60 metrów niżej

Kiedy zachodnie pole wydmowe zaczynało się rozwijać, względny poziom morza był według badaczy około 60 metrów niższy niż obecnie.

Linia brzegowa wyglądała więc zupełnie inaczej.

Większa część dna dzisiejszych przybrzeżnych wód była odsłonięta, a wiatr mógł przenosić piasek z dawnych plaż oraz pozostałych piaszczystych powierzchni.

Badacze wskazują, że zachodnia mierzeja łącząca dawną wyspę Akrotiri z głównym lądem istniała już około 56 tys. lat temu. Po wschodniej stronie pozostawało wówczas połączenie zatoki z otwartym morzem.

Późniejsze zmiany klimatu, poziomu morza, działanie fal i procesy tektoniczne wielokrotnie przebudowywały cały obszar.

Akrotiri nie zawsze było półwyspem

Południowa część współczesnego Akrotiri była kiedyś przybrzeżną wyspą.

Z czasem nanoszone przez wodę i wiatr osady zaczęły tworzyć połączenia z głównym lądem. Takie piaszczyste lub żwirowe połączenie wyspy z lądem określa się jako tombolo.

Najpierw rozwinęło się połączenie po stronie zachodniej.

Później powstała wschodnia mierzeja. Zamknęła ona dawną zatokę, pomagając ukształtować obszar dzisiejszego Słonego Jeziora Akrotiri.

Współczesny półwysep jest więc geologiczną układanką tworzoną przez morze, rzeki, fale, piasek, wiatr i zmieniający się poziom wody.

Niektóre wydmy nadal się przemieszczają

Krajobraz Akrotiri nie jest skończony.

Na półwyspie występują wydmy embrionalne, czyli pierwsze stadia rozwoju wydm, tworzące się tuż za plażą.

Piasek przenoszony przez wiatr zaczyna zatrzymywać się przy niewielkich przeszkodach i roślinach. Powstają drobne pagórki, grzbiety oraz pofalowane powierzchnie.

Dalej od brzegu występują tak zwane białe wydmy. Są to nadal aktywne formacje, na których piasek się przemieszcza, ale pojawia się już charakterystyczna roślinność.

Po zachodniej stronie półwyspu badacze opisali również wydmy częściowo utrwalone oraz dawne wydmy, których piasek z czasem uległ cementacji i zamienił się w skałę nazywaną eolianitem.

Na Akrotiri można więc zobaczyć różne etapy rozwoju wydm – od świeżych nagromadzeń luźnego piasku po formacje częściowo lub całkowicie skaliste.

Rośliny zatrzymują piasek

Niepozorne rośliny wyrastające z wydm mają ogromne znaczenie.

Ich korzenie stabilizują podłoże, a łodygi spowalniają wiatr. Niesiony przez niego piasek zaczyna gromadzić się wokół roślin, stopniowo powiększając wydmę.

Jednym z charakterystycznych gatunków jest Pancratium maritimum, czyli lilia nadmorska. Na wydmach występują także inne rośliny odporne na zasolenie, suszę, silny wiatr i regularne zasypywanie piaskiem.

Warunki są trudne.

Roślina musi przetrwać wysoką temperaturę, brak słodkiej wody, zasolenie oraz nieustanne przemieszczanie podłoża.

Jeżeli roślinność zostanie zniszczona, piasek łatwiej zaczyna się przemieszczać, a cała wydma staje się bardziej podatna na erozję.

Wydmy chronią wybrzeże

System wydmowy pełni również bardzo praktyczną funkcję.

Jest naturalnym magazynem piasku i barierą chroniącą położone dalej tereny przed działaniem morza.

Podczas silnych sztormów fale mogą zabierać część piasku z plaży. W spokojniejszych okresach materiał może stopniowo wracać, a wiatr ponownie przenosi go w stronę wydm.

Dzięki temu naturalna plaża i wydmy tworzą system zdolny do częściowej odbudowy.

Proces działa jednak prawidłowo tylko wtedy, gdy zachowany zostanie dopływ piasku, naturalny ruch osadów i roślinność stabilizująca teren.

Usunięcie wydm albo ich przecięcie drogami może pozbawić wybrzeże jednej z najważniejszych naturalnych osłon.

„Pustynia” jest pełna życia

Z daleka wydmy mogą wyglądać jak pusty piasek.

W rzeczywistości są siedliskiem roślin, bezkręgowców, gadów i ptaków przystosowanych do bardzo trudnych warunków.

Jednym z charakterystycznych gadów związanych z piaszczystymi terenami jest Acanthodactylus schreiberi, nazywany po angielsku Schreiber’s fringe-fingered lizard. Gatunek występuje na Cyprze oraz w ograniczonej części wschodniego regionu Morza Śródziemnego.

Jaszczurka dobrze porusza się po luźnym i gorącym piasku. Jasne ubarwienie pomaga jej wtopić się w otoczenie.

Cały półwysep ma także ogromne znaczenie dla ptaków. Wiosną i jesienią zatrzymują się tutaj gatunki migrujące pomiędzy Europą a Afryką.

Na plażach Akrotiri gniazdują żółwie morskie, a południowe wybrzeże półwyspu obejmuje również częściowo zanurzone jaskinie morskie.

Pustynia?

Raczej jedno z najbardziej zróżnicowanych przyrodniczo miejsc w tej części wyspy.

Obok wydm znajduje się największy wewnętrzny zbiornik wodny wyspy

Kontrast jest niezwykły.

Obok suchego piasku znajduje się Słone Jezioro Akrotiri, największy wewnętrzny zbiornik wodny na Cyprze.

Jego powierzchnia wynosi około 10,65 km². Jest to zbiornik sezonowy – zimą wypełnia się wodą i staje się miejscem odpoczynku tysięcy ptaków, natomiast latem w znacznej części wysycha.

W chłodniejszych miesiącach można obserwować tam między innymi flamingi.

W obrębie kilku kilometrów znajdują się:

• wydmy,
• słone jezioro,
• solniska,
• mokradła,
• trzcinowiska,
• łąki,
• klify,
• piaszczyste plaże,
• jaskinie morskie.

Półwysep Akrotiri jest największym kompleksem naturalnych mokradeł na wyspie i jednym z najważniejszych miejsc dla ptaków na Cyprze.

Lady’s Mile ma własną legendę

Z półwyspem związana jest również historia nazwy jednej z najbardziej znanych plaż w regionie Limassol.

Według popularnego lokalnego przekazu Lady’s Mile otrzymała nazwę od klaczy należącej do brytyjskiego gubernatora, który miał jeździć konno wzdłuż wybrzeża.

Plaża ciągnie się przez około pięć kilometrów.

Na jej południowym krańcu krajobraz zaczyna się zmieniać. Zagospodarowane fragmenty wybrzeża stopniowo przechodzą w bardziej dzikie, piaszczyste tereny Button Beach i pozostałej części Akrotiri.

Sama opowieść o klaczy jest lokalną historią dotyczącą pochodzenia nazwy, a nie dobrze udokumentowanym wydarzeniem historycznym. Nadal pozostaje jednak najczęściej powtarzanym wyjaśnieniem nazwy plaży.

Jak oglądać wydmy bez ich niszczenia?

Akrotiri nie jest parkiem rozrywki ani przygotowaną atrakcją z wytyczonymi przejściami na całym obszarze.

Część dróg jest nieutwardzona, a na półwyspie znajdują się tereny podmokłe, wojskowe, chronione przyrodniczo lub objęte ograniczeniami dostępu.

Najbezpieczniej:

• pozostawiać samochód przy istniejących drogach i parkingach,
• nie wjeżdżać na luźny piasek,
• nie niszczyć roślinności,
• nie podchodzić do gniazd i miejsc lęgowych,
• nie zabierać roślin ani fragmentów siedliska,
• stosować się do znaków i ograniczeń obowiązujących na terenie brytyjskiej bazy.

Dobrym miejscem na rozpoczęcie poznawania półwyspu jest Akrotiri Environmental Education Centre. Można tam dowiedzieć się więcej o jeziorze, mokradłach, ptakach i pozostałych siedliskach całego obszaru.

Akrotiri wygląda jak pustynia, ale jest jej przeciwieństwem

Na zdjęciu widzimy piasek, słońce, niskie rośliny i ślady pozostawione przez wiatr.

Niemal pustynię.

Pod względem biologicznym i geologicznym dzieje się tutaj jednak wyjątkowo dużo.

Zachodnie pole wydmowe zaczęło rozwijać się ponad 50 tys. lat temu. Młodsze wydmy nadal powstają. Rośliny zatrzymują piasek, a cały system pomaga chronić wybrzeże przed erozją.

Między wydmami żyją wyspecjalizowane zwierzęta, na plażach gniazdują żółwie, a kilkaset metrów dalej rozpoczyna się ogromny kompleks mokradeł.

Dlatego odpowiedź na pytanie: „Czy na Cyprze jest pustynia?” brzmi:

Nie. Ale jest miejsce, które na zdjęciach może wyglądać dokładnie jak jedna z nich.

Źródła: Geosciences, University of Athens, Deputy Ministry of Tourism – Visit Cyprus, Visit Akrotiri, BirdLife Cyprus.