Tavli na Cyprze. Gra, przy której niedziela płynie wolniej

Tavli na Cyprze to znacznie więcej niż plansza, pionki i dwie kostki. W tradycyjnych kafenio stukot kości o drewnianą planszę od pokoleń miesza się z rozmowami i zapachem mocnej kawy, tworząc jeden z najbardziej charakterystycznych obrazów codziennego życia na wyspie.

Niedziela wydaje się dobrym dniem, żeby przyjrzeć się tej tradycji bliżej. Bo choć tavli bywa po prostu nazywane backgammonem, za znajomą planszą kryje się więcej niż jedna gra, a szczęśliwy rzut kostkami wcale nie wystarcza, żeby regularnie wygrywać.

Tavli na Cyprze jest częścią życia kafenio

Tradycyjne kafenio nigdy nie było tylko miejscem, do którego przychodziło się po kawę. Pełniło funkcję lokalnego punktu spotkań – miejsca rozmów, odpoczynku, czytania gazet, gry w karty i właśnie tavli.

Oficjalny przewodnik Visit Cyprus opisuje wiejskie kafenio poprzez charakterystyczny stukot kostek uderzających o planszę i małe filiżanki mocnej lokalnej kawy. Tavli przedstawione jest tam jako gra, w której stawką jest przede wszystkim prestiż, a umiejętności przechodzą z pokolenia na pokolenie.

W tym samym materiale pojawia się bardzo cypryjski obraz: młodsi rzucają wyzwanie dziadkom, a pozostali członkowie rodziny przyglądają się rozgrywce, komentują ruchy i udzielają rad.

To dużo mówi o znaczeniu tej niepozornej planszy.

Tavli to nie dokładnie to samo co backgammon

Dla kogoś, kto patrzy z boku, sprawa wydaje się prosta: plansza wygląda jak backgammon, są te same pionki i kostki, więc zapewne jest to ta sama gra.

Nie do końca.

Określenie tavli obejmuje tradycyjnie zestaw kilku odmian gier rozgrywanych na tej samej planszy. Najczęściej wymienia się trzy: Portes, Plakoto oraz Fevga. Rozgrywa się je według różnych zasad, choć wspólnym celem pozostaje odpowiednie przeprowadzenie własnych pionków przez planszę i zdjęcie ich przed przeciwnikiem.

Portes najbardziej przypomina backgammon znany w Europie Zachodniej. W Plakoto zamiast zbijać pojedynczy pionek przeciwnika można go unieruchomić, przykrywając własnym. Fevga zmienia zasady jeszcze bardziej – przeciwnicy poruszają się w tym samym kierunku, a pionków się nie zbija.

Jedna drewniana plansza może więc oznaczać trzy całkiem różne pojedynki.

Warto wiedzieć

Tavli nie jest jedną konkretną odmianą backgammona. Tradycyjnie to zestaw gier rozgrywanych na tej samej planszy, z których Portes najbardziej przypomina klasyczny backgammon.

Kostki dają szczęście, ale same nie wygrają

Na pierwszy rzut oka tavli może wyglądać jak gra losowa. W końcu każdy ruch zaczyna się od rzutu kostkami.

To jednak tylko część rozgrywki.

Wynik rzutu narzuca możliwości, ale gracz nadal musi zdecydować, które pionki przesunąć, kiedy zaryzykować, kiedy się zabezpieczyć i jak wykorzystać sytuację na planszy. Poszczególne odmiany wymagają przy tym różnych strategii.

Właśnie dlatego doświadczony gracz potrafi wykorzystać nawet mało korzystny rzut znacznie lepiej niż początkujący.

Oficjalny Visit Cyprus zwraca uwagę na tę mieszankę szczęścia i umiejętności, pisząc o zdolności wyciągania zwycięstwa nawet z wyjątkowo nieprzychylnych kostek.

I być może dlatego jedna partia potrafi wzbudzić znacznie więcej emocji, niż sugerowałby spokojny obraz dwóch osób siedzących przy kawie.

To nie jest już tylko gra starszych mężczyzn

Najbardziej klasyczny obraz tavli to dwóch starszych mężczyzn pochylonych nad planszą gdzieś w wiejskim kafenio.

Taki widok nadal można spotkać, ale gra nie zatrzymała się w przeszłości.

Cyprus University of Technology organizował choćby studencki turniej szachów i tavli, co dobrze pokazuje, że plansza wciąż znajduje miejsce również w życiu młodszych pokoleń.

Współczesne kawiarnie także przejęły część dawnej kultury spotkań. Cyprus Mail opisywał kafenio jako miejsce, w którym przy kawie nadal pojawiają się gry planszowe, rozmowy i właśnie tavli – nie tylko wśród najstarszych klientów.

Zmieniły się stoliki, kawa coraz częściej jest mrożona, obok planszy leży smartfon, ale sama potrzeba wspólnego siedzenia i rozegrania kolejnej partii pozostała zaskakująco podobna.

Plansza, która łączy pokolenia

Najciekawsze w tavli nie są jednak zasady.

Można nauczyć się ruchów pionków, zapamiętać różnice między Portes, Plakoto i Fevga, a nawet próbować liczyć prawdopodobieństwo kolejnych rzutów. To wszystko nadal nie wyjaśnia, dlaczego gra tak mocno kojarzy się z lokalnym stylem życia.

Odpowiedź prawdopodobnie leży wokół planszy.

Tavli daje powód, żeby usiąść naprzeciwko drugiej osoby. Partia wymaga czasu. W jej trakcie można rozmawiać, żartować, komentować ruch przeciwnika albo po prostu wypić kawę.

A kiedy przy stole pojawia się dziadek i wnuk, plansza zaczyna robić coś jeszcze.

Przekazuje dalej mały fragment codzienności, który nie potrzebuje muzeum ani specjalnego święta, żeby przetrwać.

Niedziela, kawa i jeszcze jedna partia

Na Cyprze tradycja nie zawsze kryje się w ruinach, klasztorach czy gablotach muzealnych.

Czasem leży na niewielkim stoliku w kafenio.

Ma drewnianą planszę, 30 pionków i dwie kostki.

A jeśli po skończonej partii ktoś natychmiast ustawia pionki od początku, prawdopodobnie właśnie usłyszeliśmy jedno z najbardziej cypryjskich zdań, którego nie trzeba nawet wypowiadać:

Gramy jeszcze raz.

Materiał opracowano na podstawie informacji Deputy Ministry of Tourism – Visit Cyprus, Cyprus University of Technology oraz materiałów dotyczących zasad tradycyjnych odmian tavli.