Słone Jezioro w Larnace. 3500 lat temu był tu wielki port

Słone Jezioro w Larnace kojarzymy dziś przede wszystkim z zimującymi flamingami, białą warstwą soli i stojącym nad brzegiem kompleksem Hala Sultan Tekke. Trudno sobie wyobrazić, że około 3500 lat temu krajobraz wyglądał zupełnie inaczej.

W późnej epoce brązu dzisiejsze jezioro było połączone z morzem i tworzyło osłoniętą lagunę portową. Na jej brzegu rozwinęło się duże miasto handlowe, które przez setki lat uczestniczyło w wymianie obejmującej znaczną część ówczesnego świata.

Słone Jezioro w Larnace nie zawsze było jeziorem

To najważniejsza część tej historii.

W epoce brązu obszar dzisiejszego Salt Lake miał otwarte połączenie z Morzem Śródziemnym. Tworzył naturalnie osłonięty port, przy którym mogły zatrzymywać się statki handlowe.

Tuż przy nim znajdowało się miasto określane obecnie przez archeologów jako Dromolaxia-Vyzatzia/Hala Sultan Tekke. Jego starożytnej nazwy nie znamy.

Ośrodek zajmował co najmniej 25 hektarów. Pierwsza faza osadnictwa datowana jest na około 1650–1630 rok p.n.e., a miasto funkcjonowało przez blisko pięć stuleci. Zostało ostatecznie opuszczone około 1150 roku p.n.e.

Nie była to więc niewielka osada rybacka.

Było to jedno z najważniejszych miast portowych późnej epoki brązu na Cyprze.

Statki przypływały z towarami z bardzo daleka

Skala kontaktów handlowych mieszkańców miasta robi ogromne wrażenie.

Podczas badań archeologicznych odkryto przedmioty pochodzące z Grecji kontynentalnej, Krety, innych wysp Morza Egejskiego, Egiptu, Anatolii i Lewantu.

Lista jest jednak znacznie dłuższa.

W grobach mieszkańców znaleziono również lapis lazuli pochodzący z terenów dzisiejszego Afganistanu, karneol wiązany z Indiami oraz bursztyn znad Morza Bałtyckiego. Odkryto także biżuterię ze złota, przedmioty z kości słoniowej, broń z brązu, pieczęcie i dużą liczbę importowanych naczyń.

Około 3300–3500 lat temu w miejscu, gdzie dziś obserwujemy flamingi i samoloty podchodzące do lądowania, znajdowało się miasto połączone siecią handlową z regionami oddalonymi o tysiące kilometrów.

To pokazuje, jak rozwinięta była wymiana w późnej epoce brązu.

Cypr wysyłał w świat przede wszystkim miedź

Tak ważny port nie powstał przypadkiem.

Jednym z największych bogactw starożytnego Cypru była miedź. Zamożność mieszkańców Hala Sultan Tekke była prawdopodobnie w dużej mierze związana z jej przetwarzaniem i eksportem.

Podczas wykopalisk odnaleziono pozostałości pieców, żużel, fragmenty rudy i tygielki wykorzystywane przy obróbce metalu. Bogato wyposażone groby mogły należeć do rodzin kontrolujących produkcję oraz międzynarodowy handel.

Cypryjska miedź trafiała daleko poza wyspę. Archeolodzy znajdują w różnych częściach basenu Morza Śródziemnego charakterystyczne sztaby przypominające kształtem rozciągniętą skórę wołu. Określa się je jako oxhide ingots.

Ich forma ułatwiała prawdopodobnie transport ciężkiego metalu. Po obu stronach sztaby powstawały wystające fragmenty, które można było chwycić podczas przenoszenia.

Mieszkańcy mieli rozbudowany system odprowadzania wody

Miasto było bardziej zaawansowane, niż może sugerować określenie „osada z epoki brązu”.

Archeolodzy odkryli system odprowadzania wody łączący zabudowania z większym kanałem. Departament Starożytności ocenił to rozwiązanie jako wyjątkowo rozwinięte na tle innych znanych stanowisk z tego okresu na Cyprze.

Mamy więc port, rozległą zabudowę, produkcję metali, importowane towary luksusowe oraz zorganizowaną gospodarkę wodną.

Coraz mniej przypomina to niewielką osadę, a coraz bardziej duży śródziemnomorski ośrodek gospodarczy.

Co stało się z portem?

Miasto zostało opuszczone pod koniec późnej epoki brązu. Jego upadek wpisuje się w okres poważnych zmian, które dotknęły wówczas wiele ośrodków we wschodniej części Morza Śródziemnego.

Później zmieniał się również sam krajobraz.

Dawne połączenie z morzem stopniowo się zamulało. Osady nanoszone przez wodę odcinały portową lagunę od otwartego morza, aż naturalny port przestał istnieć.

W ten sposób z czasem ukształtował się obszar, który znamy dzisiaj jako kompleks Słonych Jezior w Larnace.

Mówiąc najprościej:

najpierw był tu port, a dopiero później jezioro.

Później największym skarbem stała się sól

Kiedy port przestał istnieć, miejsce nadal miało duże znaczenie gospodarcze.

Tym razem z powodu soli.

Woda pojawiająca się w jeziorze w chłodniejszych miesiącach odparowywała podczas gorącego cypryjskiego lata. Na wyschniętej powierzchni pozostawała warstwa soli, którą przez stulecia zbierano i sprzedawano.

W średniowieczu sól z Larnaki była ważnym produktem eksportowym. Jej pozyskiwanie oraz sprzedaż pozostawały pod kontrolą władz i były opodatkowane.

Surowiec zbierano z powierzchni jeziora, przewożono na brzeg i usypywano w duże stosy. Dawne fotografie pokazują pracowników i zwierzęta transportujące sól w krajobrazie, który dziś kojarzy się przede wszystkim z rezerwatem przyrody.

Nie jest to historia zakończona w bardzo odległej przeszłości.

Ostatnie komercyjne zbiory soli w Larnace odbyły się w 1986 roku.

Wielu współczesnych mieszkańców Cypru pamięta więc jeszcze okres, w którym jezioro było miejscem regularnego pozyskiwania surowca.

Skąd właściwie bierze się sól?

Z powstaniem słonego jeziora związana jest lokalna legenda o św. Łazarzu.

Według tradycji Łazarz miał poprosić właścicielkę winnicy o jedzenie i wodę. Kobieta odmówiła, twierdząc, że jej winorośl wyschła. Łazarz miał wtedy sprawić, że miejsce zamieniło się w słone jezioro.

To oczywiście legenda.

Naukowe wyjaśnienie jest mniej widowiskowe. Zasolenie związane jest z przenikaniem słonej wody przez porowate podłoże pomiędzy jeziorem a morzem oraz z bardzo intensywnym parowaniem.

Kiedy latem woda znika, rozpuszczone w niej minerały pozostają na powierzchni.

Hala Sultan Tekke pojawiło się znacznie później

Najbardziej charakterystycznym zabytkiem stojącym obecnie nad jeziorem jest Hala Sultan Tekke.

Trzeba jednak wyraźnie rozdzielić dwie epoki.

Starożytne miasto portowe funkcjonowało ponad dwa tysiące lat przed powstaniem widocznego obecnie kompleksu. Pierwszy obiekt związany z grobem Umm Haram wzniesiono około 1760 roku. Meczet i pozostałe zabudowania powstawały etapami, a kompleks przyjął obecną formę na początku XIX wieku.

Miejsce jest związane z Umm Haram, która według tradycji muzułmańskiej zmarła w tej okolicy w VII wieku. Jej grób stał się miejscem kultu, wokół którego w czasach osmańskich rozbudowano sanktuarium.

Na stosunkowo niewielkim obszarze spotykają się więc zupełnie różne historie:

• portowe miasto z epoki brązu,
• wielowiekowe pozyskiwanie soli,
• muzułmańskie sanktuarium,
• współczesny obszar chronionej przyrody,
• sąsiedztwo największego lotniska na Cyprze.

Archeolodzy nadal dokonują nowych odkryć

Historia starożytnego portu nie została jeszcze w pełni poznana.

Wykopaliska prowadzone w maju i czerwcu 2025 roku przyniosły kolejne bogato wyposażone groby z XIV wieku p.n.e. Ich odkrycie ogłoszono na początku 2026 roku.

W komorach grobowych znajdowały się szczątki wielu osób oraz liczne przedmioty pochodzące z Cypru i innych regionów. Znaleziska dostarczają nowych informacji o zwyczajach pogrzebowych, pozycji społecznej mieszkańców i międzynarodowych kontaktach miasta.

Równocześnie badane jest szersze otoczenie dawnego ośrodka. Archeolodzy wykorzystują metody geofizyczne, w tym magnetometrię, aby wykrywać pozostałości budynków i innych śladów działalności człowieka bez konieczności natychmiastowego prowadzenia wykopów na całym obszarze.

Każdy kolejny sezon może więc zmienić lub uzupełnić obecny obraz miasta.

Następnym razem warto spojrzeć na jezioro inaczej

Dzisiaj widzimy szeroką, płaską przestrzeń.

Zimą pojawia się woda i tysiące ptaków. Latem pozostają wyschnięte dno oraz jasna warstwa soli. W tle stoi Hala Sultan Tekke, a niedaleko znajduje się pas startowy lotniska.

Około 3500 lat temu krajobraz wyglądał zupełnie inaczej.

Do brzegu podpływały statki. Ładowano na nie cypryjską miedź. Z odległych regionów przywożono ceramikę, ozdoby, surowce i luksusowe towary.

Na brzegu działało duże miasto połączone z siecią handlową rozciągającą się od Morza Bałtyckiego po Indie i Afganistan.

Dlatego Słone Jezioro w Larnace warto oglądać nie tylko jako miejsce, w którym zimą pojawiają się flamingi.

To również pozostałość krajobrazu, w którym znajdował się jeden z najważniejszych portów późnej epoki brązu na Cyprze.

Źródła: Department of Antiquities Republiki Cypryjskiej, Deputy Ministry of Culture, Deputy Ministry of Tourism – Visit Cyprus, Larnaka Tourism Board, The New Swedish Cyprus Expedition, Vrije Universiteit Brussel.