Miedź na Cyprze. Metal, który dostał nazwę od wyspy

Miedź na Cyprze odegrała tak wielką rolę, że jej historia została zapisana nawet w języku. W czasach rzymskich metal pochodzący z wyspy określano jako aes cyprium – „metal z Cypru”. Z czasem nazwę skrócono do cuprum, od którego wywodzi się między innymi angielskie copper.

To jednak znacznie więcej niż językowa ciekawostka. Przez wiele stuleci wyspa była jednym z najważniejszych producentów i eksporterów miedzi w starożytnym świecie. Metal wydobywany w rejonie Troodos trafiał daleko poza jej granice i uczestniczył w rozwoju cywilizacji całego wschodniego basenu Morza Śródziemnego.

Miedź na Cyprze powstała pod dnem dawnego oceanu

Historia zaczyna się na długo przed pojawieniem się pierwszych ludzi.

Około 90 milionów lat temu skały, które dziś tworzą masyw Troodos, znajdowały się na dnie dawnego oceanu Tetydy. Aktywność wulkaniczna i obieg bardzo gorącej wody przez skały doprowadziły do koncentracji minerałów zawierających między innymi miedź i żelazo.

Późniejsze procesy geologiczne wyniosły fragment dawnego dna oceanicznego ponad powierzchnię morza. Złoża znalazły się więc w miejscu, do którego po tysiącach lat mogli dotrzeć ludzie.

To właśnie dlatego historia cypryjskiej miedzi jest jednocześnie historią Troodos.

Pierwsze miedziane przedmioty mają tysiące lat

Archeolodzy znaleźli na wyspie wykonane z miedzi ozdoby i narzędzia datowane już na IV tysiąclecie p.n.e. Początkowo wykorzystywano naturalnie występującą miedź metaliczną, którą można było znaleźć bez skomplikowanego procesu wytopu.

Z czasem mieszkańcy nauczyli się wydobywać rudę, wytapiać metal i tworzyć stopy.

Cypr miał przy tym ogromny atut: duże złoża oraz położenie pozwalające wysyłać produkt drogą morską do najważniejszych ośrodków ówczesnego świata.

W epoce brązu znaczenie wyspy rosło wraz z zapotrzebowaniem na metal potrzebny do produkcji broni, narzędzi, naczyń i przedmiotów codziennego użytku.

Starożytny świat wiedział, skąd pochodzi miedź

Jedne z najwcześniejszych pisemnych informacji o eksporcie cypryjskiej miedzi znajdują się na tabliczkach klinowych z Mari na terenie dzisiejszej Syrii. Pochodzą z XVIII wieku p.n.e.

Jeszcze bardziej szczegółowe informacje zachowały się w korespondencji z Tell el-Amarna w Egipcie. Dokumenty z XIV wieku p.n.e. opisują dostawy miedzi wysyłane do Egiptu przez władców związanych z Cyprem.

To nie był więc lokalny surowiec wykorzystywany wyłącznie przez mieszkańców wyspy.

Był częścią międzynarodowego handlu.

Miedź podróżowała w kawałkach przypominających skórę wołu

W późnej epoce brązu miedź eksportowano między innymi w charakterystycznych sztabach, które dziś archeolodzy określają jako oxhide ingots.

Ich kształt przypomina rozciągniętą skórę wołu. Typowy taki blok ważył od około 22 do 29 kilogramów, a forma była wykorzystywana przez mniej więcej pięć stuleci. Setki podobnych sztab znaleziono na stanowiskach archeologicznych i wrakach w różnych częściach Morza Śródziemnego.

Jeden z najbardziej spektakularnych przykładów pochodzi z wraku Uluburun u wybrzeży dzisiejszej Turcji.

Statek, który zatonął pod koniec XIV wieku p.n.e., przewoził ponad 10 ton cypryjskiej miedzi.

Warto wiedzieć

Charakterystyczny kształt sztab prawdopodobnie ułatwiał ich transport. Wystające narożniki pozwalały chwycić ciężki kawał metalu i przenosić go znacznie łatwiej niż zwykły, gładki blok.

Czy nazwa Cypr pochodzi od miedzi?

Tutaj często pojawia się małe zamieszanie.

Można spotkać stwierdzenie, że Cypr dostał swoją nazwę od miedzi. Dobrze udokumentowany językowy związek przebiega jednak w drugą stronę.

Rzymianie nazywali metal pochodzący z wyspy aes cyprium. Później używano krótszego cyprium, a następnie cuprum.

To właśnie od cuprum pochodzi symbol chemiczny miedzi – Cu – oraz wiele późniejszych nazw tego metalu.

Nie oznacza to automatycznie, że wyjaśniliśmy w ten sposób pierwotne pochodzenie samego greckiego słowa Kypros. Pewne jest natomiast, że nazwa wyspy została utrwalona w nazwie miedzi.

To dość niezwykłe dziedzictwo jak na niewielką śródziemnomorską wyspę.

Cztery miliony ton śladów po starożytnym górnictwie

Skalę dawnych prac najlepiej pokazuje to, co pozostało po wytopie.

Oficjalny Cyprus Copper Itinerary podaje, że w rejonie formacji Troodos znanych jest około 100 skupisk żużla będącego odpadem po produkcji miedzi.

Ich łączną masę oszacowano na około 4 miliony ton. Według tych samych danych powstawały przez około trzy tysiące lat i wiązały się z produkcją szacowaną na około 200 tysięcy ton miedzi.

Dla archeologa taka hałda odpadów jest czymś bardzo cennym.

Pokazuje bowiem, że nie mamy do czynienia z niewielkimi, sporadycznymi próbami wytopu. Produkcja musiała odbywać się na ogromną jak na starożytność skalę.

Po miedzi pozostały nie tylko kopalnie

Ślady tej historii nadal można zobaczyć w krajobrazie.

Oficjalny szlak Copper Cultural Route prowadzi między innymi przez okolice Sia, Mathiatis, Agia Varvara, Katydata i Skouriotissa. W wielu miejscach uwagę zwracają charakterystyczne żółte, czerwone i brunatne skały związane z mineralizacją rud.

Ale miedź pozostała również w znacznie bardziej codziennym miejscu.

W tradycyjnym cypryjskim rzemiośle nadal wykonuje się z niej garnki, dzbanki i mbriki – niewielkie naczynia z długą rączką używane do przygotowywania cypryjskiej kawy.

Trudno o bardziej codzienne przypomnienie kilku tysięcy lat historii.

Metal, który pomógł umieścić wyspę na mapie

Dzisiaj patrzymy na Troodos przede wszystkim jak na góry, lasy, wioski i miejsce ucieczki przed letnim upałem.

Kilka tysięcy lat temu świat patrzył na ten sam obszar zupełnie inaczej.

Pod skałami znajdował się surowiec, którego potrzebowały rozwijające się państwa i miasta.

Miedź przyciągała kupców, napędzała handel i łączyła wyspę z Egiptem, Lewantem oraz innymi częściami Morza Śródziemnego. Oficjalny Visit Cyprus określa jej znaczenie wprost: przez wiele stuleci Cypr był największym producentem i eksporterem tego metalu do starożytnego świata.

A po tysiącach lat pozostał jeszcze jeden niezwykły ślad.

Za każdym razem, gdy ktoś po angielsku mówi copper, używa słowa, którego historia prowadzi właśnie tutaj.

Na Cypr.

Materiał opracowano na podstawie informacji Deputy Ministry of Tourism – Visit Cyprus, Department of Antiquities oraz materiałów The Metropolitan Museum of Art dotyczących historii metalurgii cypryjskiej.