Kafenio na Cyprze. Dawniej było centrum całej wsi

Kafenio na Cyprze może z zewnątrz wyglądać jak zwykła, niewielka kawiarnia. Kilka stolików, proste krzesła, małe filiżanki mocnej kawy i charakterystyczny stukot kostek tavli. Przez dziesięciolecia takie miejsca pełniły jednak znacznie ważniejszą funkcję – były jednym z centrów codziennego życia lokalnej społeczności.

Dziś do kafenio można wejść po kawę, chwilę odpocząć i porozmawiać z mieszkańcami. Dawniej przy tych samych stolikach wymieniano wiadomości, zawierano umowy, dyskutowano o polityce, organizowano życie wsi i przekazywano sobie informacje, zanim radio, telewizja i internet trafiły do każdego domu.

Kafenio na Cyprze było czymś więcej niż kawiarnią

Oficjalny projekt turystyczny Heartland of Legends opisuje kafenio jako ważną część codziennego życia. To miejsce spotkań ludzi, gry w tavli i karty, rozmów o wydarzeniach dnia oraz naturalny przystanek dla osób przejeżdżających przez wieś.

W tradycyjnej miejscowości kafenio często znajdowało się w pobliżu centralnego placu. Nie potrzebowało efektownego wystroju. Kilka stołów i krzeseł wystarczało, bo najważniejsze nie było wnętrze, lecz ludzie, którzy regularnie się tam spotykali.

To właśnie tam można było dowiedzieć się, co wydarzyło się u sąsiada, kto wrócił z miasta, kto planuje ślub albo jakie decyzje zapadły w sprawach dotyczących całej społeczności.

Kiedyś załatwiało się tam znacznie więcej

Badania nad kulturą tradycyjnych kawiarni pokazują, jak szeroką funkcję pełniły dawniej takie miejsca.

Aspasia Papadima z Cyprus University of Technology, która badała kulturę cypryjskich kawiarni, zwraca uwagę, że szczególnie na wsiach kafenio mogło być miejscem transakcji handlowych i zawierania umów. Ustalano tam również sprawy rodzinne, w tym małżeństwa i posagi.

Kawiarnie pełniły też funkcje, które dziś kojarzymy z zupełnie innymi instytucjami. W niektórych miejscach działały jako punkty odbioru poczty czy poboru podatków. Przed nimi rzemieślnicy i rolnicy sprzedawali swoje produkty.

Kafenio było więc nie tylko miejscem odpoczynku po pracy.

Było lokalnym centrum informacji i usług.

Gazeta mogła być ważniejsza niż kawa

W czasach, kiedy nie każdy potrafił czytać, a dostęp do informacji był ograniczony, jedna gazeta mogła służyć wielu osobom.

Według badań Papadimy wiadomości w kafenio przekazywano między innymi dzięki radiu i prasie. Gazetę mógł czytać na głos bardziej wykształcony mieszkaniec, nauczyciel albo miejscowy ksiądz. W ten sposób informacje docierały do całej grupy ludzi zgromadzonych przy stolikach.

Z czasem pojawiło się radio, później telewizja, a dziś każdy ma wiadomości w telefonie.

Mimo to potrzeba rozmowy o tym, co właśnie się wydarzyło, pozostała właściwie taka sama.

Warto wiedzieć

Badania nad historią kawiarni wskazują, że ich funkcjonowanie na Cyprze można dokumentować już w XVII wieku. W XIX wieku zwyczaje związane z lokalnymi kawiarniami opisywali również zagraniczni podróżnicy odwiedzający wyspę.

Tavli, karty i kilka godzin rozmowy

Kafenio trudno sobie wyobrazić bez gier.

Jedną z najbardziej charakterystycznych pozostaje tavli. Obok pojawia się również pilota – lokalnie popularna gra karciana. Heartland of Legends opisuje nawet typowy obraz dziadka uczącego wnuka kolejnych sztuczek przy planszy, podczas gdy obserwatorzy stoją obok, komentują ruchy i udzielają rad.

Właśnie dlatego tavli i kafenio tak dobrze do siebie pasują.

Gra daje pretekst, żeby usiąść.

Kawa pozwala zostać trochę dłużej.

A rozmowa sprawia, że dwie godziny mogą minąć niemal niezauważenie.

Jak zamówić tradycyjną kawę?

Cypryjska kawa przygotowywana jest z bardzo drobno zmielonych ziaren. Gotuje się ją razem z wodą w niewielkim naczyniu z długą rączką, nazywanym mbriki. Tradycyjnie wykonywano je z miedzi.

Kluczowy moment przy przygotowaniu następuje tuż przed zagotowaniem. Na powierzchni powinien powstać charakterystyczny kaimaki, czyli warstwa pianki.

Kawę można zamówić na trzy podstawowe sposoby:

sketo – bez cukru,
metrio – średnio słodką,
glyki – słodką.

Podawana jest zwykle w małej filiżance razem ze szklanką wody. Osadu pozostającego na dnie nie należy wypijać.

Tradycyjne kafenio przez lata było światem mężczyzn

Nie każdy element tej tradycji wygląda dziś równie romantycznie.

Klasyczne kafenio przez znaczną część swojej historii było przestrzenią zdominowaną przez mężczyzn. Badania nad kulturą tych miejsc pokazują, że wiązało się to z dawnym podziałem ról społecznych i sposobem, w jaki rozumiano dostęp kobiet i mężczyzn do czasu wolnego oraz przestrzeni publicznej.

To również się zmienia.

Współczesne lokale często zachowują nazwę, kawę, tavli i atmosferę dawnego kafenio, ale są znacznie bardziej otwarte. Tradycja nie znika więc całkowicie – raczej przystosowuje się do współczesnego życia.

Kafenio, które działa od 1949 roku

Dobrym przykładem ciągłości tej tradycji jest „O Prodromos” w Kaimakli w Nikozji.

Cyfrowe archiwum Cyprus University of Technology opisuje historię Prodromosa i Christiny Kazamia. W 1949 roku przekształcili dwa pomieszczenia swojego domu w tradycyjne kafenio i niewielki sklep spożywczy. Lokal prowadziła Christina, która jednocześnie pracowała jako krawcowa i wychowywała dzieci.

Według archiwum kafenio działa do dziś.

Jedna niewielka kawiarnia może więc przeżyć kolejne pokolenia, ogromne zmiany społeczne, pojawienie się telewizji, internetu, smartfonów i sieciowych kawiarni.

A nadal serwować ludziom dokładnie to, po co przyszli tam kilkadziesiąt lat wcześniej.

Kawę i możliwość spotkania drugiego człowieka.

Nie chodzi tylko o kawę

To chyba najlepiej tłumaczy, dlaczego kafenio nadal jest tak charakterystycznym elementem cypryjskich wsi.

Kawę można przecież zrobić w domu.

Tavli również można rozłożyć na własnym stole.

Ale kafenio zawsze było czymś jeszcze – miejscem, w którym prywatne życie mieszkańców spotykało się z życiem całej społeczności.

Dziś jego rola jest mniejsza niż kiedyś, ale wystarczy usiąść przy stoliku w spokojnej wsi, zamówić metrio i chwilę posłuchać rozmów dookoła.

Wtedy łatwo zrozumieć, że najważniejszym produktem kafenio nigdy nie była kawa.

Było nim spotkanie.

Materiał opracowano na podstawie informacji Deputy Ministry of Tourism, projektu Heartland of Legends, Cyprus University of Technology oraz badań dotyczących kultury tradycyjnych kawiarni na Cyprze.