Dlaczego cypryjskie winorośle rosną na własnych korzeniach?

Cypryjskie winorośle mają cechę, której nie widać podczas zwykłego spaceru między krzewami. W wielu miejscowych winnicach korzenie, pień, pędy i owoce należą do jednej rośliny. Winorośl nie została zaszczepiona na podkładce innego gatunku.

W większości europejskich regionów winiarskich to dziś rzadkość. Wszystko przez filokserę – niewielkiego owada, który w XIX wieku zniszczył ogromną część winnic kontynentu. Cypr pozostał wolny od tego szkodnika, dlatego większość tutejszych krzewów nadal może rosnąć na własnych korzeniach.

Filoksera zniszczyła europejskie winnice

Filoksera winoroślowa (Daktulosphaira vitifoliae) pochodzi z Ameryki Północnej. Do Europy została zawleczona w XIX wieku i zaczęła atakować przede wszystkim korzenie europejskiej winorośli Vitis vinifera.

Szkodnik uszkadza korzenie, ograniczając roślinie możliwość pobierania wody i substancji odżywczych. Osłabiony krzew staje się podatny na infekcje, a przy silnym porażeniu może obumrzeć.

Skala zniszczeń była ogromna. Tylko we Francji filoksera przyczyniła się do utraty około miliona hektarów winnic. Winiarze próbowali różnych metod walki z owadem, jednak ostateczne rozwiązanie na zawsze zmieniło europejskie winiarstwo.

Europejskie winogrona, amerykańskie korzenie

Europejskich odmian winorośli nie zastąpiono całkowicie. Zaczęto natomiast szczepić je na podkładkach pochodzących od amerykańskich gatunków bardziej odpornych na filokserę.

Tak postępuje się do dzisiaj.

Owoce mogą pochodzić z Cabernet Sauvignon, Chardonnay, Merlot lub innej odmiany Vitis vinifera. Pod ziemią znajduje się jednak system korzeniowy wywodzący się z odpornej winorośli amerykańskiej.

W efekcie większość krzewów rosnących we współczesnych europejskich winnicach składa się z dwóch połączonych roślin:

• podkładki tworzącej system korzeniowy,
• zaszczepionej odmiany dostarczającej winogrona.

Na Cyprze ta przebudowa winnic nie była potrzebna na masową skalę.

Filoksera nie zadomowiła się na Cyprze

Wyspiarskie położenie pomogło ochronić miejscowe uprawy. Filoksera nie zadomowiła się na Cyprze, dlatego wyspa nadal zaliczana jest do nielicznych regionów winiarskich wolnych od tego szkodnika.

Potwierdzają to zarówno oficjalne materiały Republiki Cypryjskiej, jak i badania dotyczące lokalnych odmian winorośli. Dzięki temu zdecydowana większość cypryjskich krzewów może rosnąć na własnych korzeniach.

Podczas spaceru przez starą winnicę w regionie Pafos, Pitsilii, Krasochorii czy Commandarii można więc zobaczyć rośliny uprawiane w sposób, który przed katastrofą wywołaną przez filokserę był powszechny również w innych częściach Europy.

Co oznacza „winorośl na własnych korzeniach”?

Jeśli z pędu istniejącej winorośli pobierze się sadzonkę i pozwoli jej wytworzyć własny system korzeniowy, cały nowy krzew pozostaje tą samą odmianą.

Nie ma osobnej podkładki ani widocznego miejsca szczepienia. Korzenie, pień, pędy i owoce należą do jednej rośliny.

Niektóre cypryjskie winnice nadal rozmnażają w ten sposób lokalne odmiany. Sadzonki pobierane są ze starych, wybranych krzewów, a następnie ukorzeniane i sadzone jako nowe rośliny.

Warto wiedzieć

Cypryjskie winorośle nie są automatycznie odporne na filokserę. Rosną na własnych korzeniach, ponieważ szkodnik nie zadomowił się na wyspie. Jego pojawienie się stanowiłoby poważne zagrożenie dla miejscowych winnic.

Niektóre krzewy mają ponad sto lat

Brak filoksery pomógł przetrwać bardzo starym winnicom. Oficjalne cypryjskie materiały wskazują, że niektóre krzewy rosnące na własnych korzeniach mają ponad sto lat.

Takie winorośle często wyglądają zupełnie inaczej niż młode rośliny sadzone w równych rzędach. Mają grube, poskręcane pnie i rosną nisko przy ziemi. Na górskich zboczach bywają rozmieszczone nieregularnie oraz prowadzone w tradycyjnej formie krzewiastej.

Część starych winnic nie jest nawadniana. Krzewy muszą radzić sobie z niewielką ilością opadów, wysoką temperaturą oraz ubogimi, kamienistymi glebami.

Nie oznacza to, że każdy wiekowy krzew daje doskonałe wino. Stanowi jednak żywe świadectwo ciągłości cypryjskiego winiarstwa.

Xynisteri i Mavro wyrastają z cypryjskiej historii

Najbardziej rozpowszechnione miejscowe odmiany to białe Xynisteri i czerwone Mavro. Obie odgrywają szczególną rolę w historii Commandarii.

Słodkie cypryjskie wino powstaje właśnie z winogron tych dwóch odmian. Owoce zbiera się po osiągnięciu dużej dojrzałości, a następnie pozostawia na słońcu. Częściowe wysuszenie zwiększa koncentrację cukru i aromatów.

W przypadku starych, własnokorzeniowych winnic historia wina i historia krzewu dosłownie wyrastają z tych samych korzeni.

Stara winorośl nie oznacza automatycznie lepszego wina

Wiek krzewu i własne korzenie nie gwarantują wysokiej jakości. Na końcowy rezultat wpływają również:

• odmiana winorośli,
• wysokość i położenie winnicy,
• rodzaj gleby,
• dostępność wody,
• wielkość plonu,
• termin zbiorów,
• sposób produkcji i przechowywania wina.

Stare krzewy mają jednak ogromną wartość jako dziedzictwo rolnicze i genetyczne. Pozwalają zachowywać materiał roślinny miejscowych odmian oraz tradycyjne sposoby prowadzenia winnic.

Wiekowe rośliny bywają również dobrze przystosowane do warunków panujących w konkretnym miejscu. Przez dziesięciolecia rozwijają rozbudowany system korzeniowy i muszą radzić sobie z cypryjską suszą.

Cypr zachował rzadkie lokalne odmiany

Xynisteri i Mavro są najbardziej znane, ale nie wyczerpują listy miejscowych odmian.

Na wyspie uprawia się również:

• Maratheftiko,
• Yiannoudi,
• Ofthalmo,
• Promara,
• Morokanella,
• Spourtiko.

Część z nich przez lata pozostawała na marginesie komercyjnego winiarstwa. Obecnie cypryjscy producenci coraz częściej ponownie się nimi interesują, wykorzystując je do tworzenia win wyraźnie związanych z lokalnym pochodzeniem.

Ciekawym przykładem jest Spourtiko. Odmiana ta pomaga przy zapylaniu Maratheftiko, którego kwiaty mają szczególną budowę i wymagają obecności odpowiednio dobranych krzewów w pobliżu.

Brak filoksery nie zagwarantował przetrwania każdej starej odmiany. Pomógł jednak zachować środowisko, w którym winorośle można było rozmnażać przez pokolenia bez konieczności odbudowy całych winnic na nowych podkładkach.

Dlaczego cypryjskie winnice są tak wyjątkowe?

Historia europejskiego winiarstwa ma wyraźną granicę: okres przed filokserą i czas po jej pojawieniu się.

W drugiej połowie XIX wieku wiele regionów musiało zakładać winnice od nowa. Zmieniono system korzeniowy krzewów, sposób ich rozmnażania oraz metody planowania upraw.

Cypr w dużej mierze ominęła ta rewolucja. Dlatego wiekowa winorośl rosnąca pod Panagią, w Pitsilii, Krasochorii lub jednej z wiosek regionu Commandarii może być czymś znacznie więcej niż malowniczym, poskręcanym krzewem.

Jej korzenie i owoce należą do tej samej odmiany – tak jak przed stu laty i tak jak przed katastrofą, która zmieniła niemal całe europejskie winiarstwo.

Źródła: Republic of Cyprus – Trade Service, Deputy Ministry of Tourism – Visit Cyprus, Agricultural Research Institute of Cyprus, DEFRA Plant Health, IVES Open Science.